Stosowana od ponad 50 lat metoda badania cytologicznego wymazu z szyjki macicy opracowana przez Papanicolaou pozostaje nadal na całym świecie „złotym standardem” populacyjnych programów profilaktycznych raka szyjki macicy. Technika wykonywania rozmazów cytologicznych na szkiełkach mikroskopowych przy użyciu specjalnych szczoteczek jest prosta do przeprowadzenia i tania, jednakże obarczona wieloma ograniczeniami. Mimo wysokiej specyficzności klasycznej cytologii w wykrywaniu stanów przedrakowych i raka szyjki macicy, jej czułość jest stosunkowo niska i jak się szacuje wynosi zaledwie 50-60%. Oznacza to, że na 100 kobiet z nieprawidłowościami w obrębie szyjki macicy, choroba nie zostanie wykryta u 40-50 z nich. W sytuacji, gdy wiele kobiet nie poddaje się systematycznie powtarzanym badaniom cytologicznym w zalecanych okresach 1-3 lat, może to być jedną z przyczyn utrzymujących się wysokich wskaźników zachorowalności na raka szyjki macicy. Stosunkowo wysoki odsetek fałszywie ujemnych rozpoznań w przypadku cytologii konwencjonalnej jest spowodowany wieloma czynnikami, m.in.: sposobem pobierania wymazu, rodzajem narzędzia stosowanego do pobrania wymazu, warunkami anatomicznym szyjki macicy i lokalizacją w niej zmian patologicznych, obecnością stanów zapalnych w obrębie szyjki, sposobem utrwalania preparatów i ich dalszej obróbki technicznej w laboratorium, doświadczeniem cytotechników i cytologów. Wydaje się, że aspekty techniczne wykonywania preparatów cytologicznych do dalszej oceny mikroskopowej odgrywają tutaj kluczowe znaczenie. W tym świetle niezwykle istotny jest system kontroli jakości stosowany w pracowniach cytologicznych i właściwe opisywanie preparatów niespełniających standardów oceny cytologicznej i wymagających powtórzenia badania.

^ Prawidłowy obraz mikroskopowy cytologii szyjki macicy – widoczne są złuszczone komórki nabłonka wielowarstwowego płaskiego z tarczy szyjki oraz komórki nabłonka gruczołowego z kanału szyjki. Przy dobrze wykonanym rozmazie szczegóły morfologiczne poszczególnych komórek są dobrze widoczne, stąd wykrycie przez cytologa nieprawidłowości szyjki macicy jest pewniejsze.

 Poniżej podano przykłady obrazów mikroskopowych wymazów z szyjki macicy, które nie spełniają kryteriów jakościowych dla wiarygodnej oceny cytologicznej i mogą być przyczyną fałszywie ujemnych rozpoznań.
 

 
^ Wybitnie ubogokomórkowy wymaz z szyjki macicy - taki preparat powinien być zdyskwalifikowany z oceny mikroskopowej, gdyż prawdopodobieństwo znalezienia nieprawidłowych komórek nabłonkowych jest niewielkie. Zalecane jest powtórne pobranie wymazu przez lekarza ginekologa.
 

^ Stany zapalne szyjki macicy znacznie utrudniają ocenę mikroskopową cytologii. Na tym zdjęciu trudno dojrzeć komórki nabłonkowe szyjki poprzez gęstą warstwę komórek ropnych (neutrofilów). Wskazana jest kontrolna cytologia po leczeniu przeciwzapalnym.
 

^ Czasami podczas pobierania wymazu z szyjki macicy dochodzi do niewielkiego krwawienia. Nadmiar krwinek czerwonych znacznie utrudnia ocenę preparatów cytologicznych wykonanych metodą konwencjonalną na szkiełku. Wskazane jest powtórzenie badania lub wykonanie preparatu metodą cytologii na podłożu płynnym (LBC).
 

^ Dla właściwej oceny cytologicznej szyjki macicy ważne jest nawet w jakiej fazie cyklu miesiączkowego kobiety pobrano rozmaz (najodpowiedniejszy moment to połowa cyklu). Jeżeli wymaz pobrano tuż po krwawieniu miesiączkowym, w rozmazach często występuje zjawisko tzw. cytolizy lub autolizy - następuje rozpad cytoplazmy komórek nabłonkowych. Takie rozmazy sprawiają w mikroskopie wrażenie "brudnych" i są trudniejsze do oceny.
 

^ Dość częstem problemem technicznym przy wykonywaniu konwencjonalnych preparatów cytologicznych na szkiełkach mikroskopowych jest tzw. artefakt podsuszenia, zwłaszcza u kobiet po menopauzie z małą ilością śluzu szyjkowego i atrofią nabłonka szyjkowego. Preparaty takie wyglądają pod mikroskopem tak, jakby były oglądane przez matowe szkło - szczegóły morfologiczne komórek są nieczytelne, stąd łatwo przeoczyć np. dysplazję lub raka. Badanie powinno zostać powtórzene (u kobiet starszych po miejscowej stymulacji hormonalnej szyjki macicy).

Jakość preparatu cytologicznego w dużej mierze zależy od tego, czym pobiera się wymaz z szyjki macicy. Obecnie w zasadzie niedopuszczalne jest stosowanie tzw. wymazówek z wacikiem. Takie wymazówki nie gwarantują pobrania adekwatnego do wiarygodnej oceny cytologicznej materiału z szyjki macicy. Spośród różnych rekomendowanych narzędzi do pobierania wymazów cytologicznych najlepsze rezultatu uzyskuje się specjalnymi szczoteczkami typu Cervex-Brush® , a zwłaszcza najnowszymi Cervex-Brush® Combi (Rovers).
 

^ Najnowszy typ szczoteczki do pobierania wymazów z szyjki macicy - Cervex-Brush® Combi (Rovers).